Historyczny krok w kierunku autonomicznej żeglugi
Podczas 111. sesji Komitetu Bezpieczeństwa Morskiego (MSC 111), która odbyła się w dniach 13–22 maja 2026 r. w Londynie, Międzynarodowa Organizacja Morska (IMO) przyjęła Międzynarodowy Kodeks Bezpieczeństwa dla Morskich Autonomicznych Jednostek Nawodnych (MASS Code – Maritime Autonomous Surface Ships Code). Dokument został określony przez Sekretarza Generalnego IMO, Arsenio Domingueza, jako przełomowe osiągnięcie, stawiające IMO w światowej czołówce regulatorów nowych technologii w żegludze.
Nowy kodeks stanowi pierwsze globalne ramy regulacyjne dla statków wyposażonych w systemy autonomiczne lub obsługiwanych zdalnie. Jego głównym celem jest zapewnienie, aby jednostki autonomiczne osiągały poziom bezpieczeństwa, ochrony i ochrony środowiska porównywalny z tradycyjnymi statkami załogowymi. Jednocześnie pozostają one zobowiązane do przestrzegania głównych konwencji IMO w tym SOLAS.
Charakter i zakres stosowania kodeksu
Przyjęty Kodeks MASS ma obecnie charakter nieobowiązkowy i wszedł w życie 1 lipca 2026 r. Pozwoli to państwom członkowskim oraz branży morskiej na testowanie nowych rozwiązań regulacyjnych oraz gromadzenie doświadczeń eksploatacyjnych przed wprowadzeniem przepisów obowiązkowych.
Kodeks znajduje zastosowanie do statków towarowych objętych postanowieniami rozdziału I Konwencji SOLAS, które posiadają funkcje autonomiczne lub są sterowane zdalnie. Wyłączone z jego zakresu pozostają między innymi jednostki High-Speed Craft (HSC), okręty wojenne oraz inne statki niekomercyjne.
Nowe regulacje obejmują kluczowe obszary związane z projektowaniem, zatwierdzaniem i eksploatacją jednostek autonomicznych, w tym:
- nawigację,
- zdalne operacje,
- łączność i niezawodność systemów,
- ochronę przeciwpożarową,
- poszukiwanie i ratownictwo (SAR),
- cyberbezpieczeństwo,
- integrację lądowych centrów operacyjnych (Remote Operations Centres – ROC).
Struktura kodeksu
Kodeks MASS został opracowany jako instrument oparty na celu (goal-based instrument), co oznacza, że określa wymagane rezultaty bezpieczeństwa i funkcjonalności, pozostawiając elastyczność w zakresie sposobu ich osiągnięcia.
Dokument składa się z trzech głównych części:
Część I – Wstęp
Definiuje cele kodeksu, zakres stosowania, podstawowe zasady oraz najważniejsze pojęcia związane z eksploatacją statków autonomicznych.
Część II – Zasady ogólne
Obejmuje wymagania dotyczące: certyfikacji, zatwierdzania projektów, oceny ryzyka, zarządzania bezpieczeństwem i nadzoru nad systemami autonomicznymi.
Część III – Wymagania szczegółowe
Określa funkcjonalne wymagania dla poszczególnych obszarów działalności statku, takich jak: prowadzenie nawigacji, zdalne sterowanie, łączność, ochrona przeciwpożarowa, działania awaryjne i ratownicze.
Kluczowa rola człowieka
Pomimo dynamicznego rozwoju autonomii, IMO wyraźnie podkreśliła znaczenie elementu ludzkiego w eksploatacji statków MASS. Kodeks stanowi, że kapitan zachowuje pełną odpowiedzialność za statek przez cały czas, niezależnie od tego, czy znajduje się na pokładzie, czy wykonuje swoje obowiązki z poziomu zdalnego centrum operacyjnego ROC.
Operatorzy MASS mają posiadać kompetencje odpowiadające standardom Konwencji STCW, rozszerzone o specjalistyczne kwalifikacje związane z obsługą systemów autonomicznych. Potwierdzono również zasadę, że jeżeli na pokładzie znajdują się inne osoby, kapitan powinien pozostawać fizycznie obecny na statku.
Nowe przepisy umożliwiają ponadto podział obowiązków wachtowych pomiędzy załogę pokładową a personel w centrum ROC, co stanowi jedno z najbardziej innowacyjnych rozwiązań operacyjnych przewidzianych w kodeksie.
Certyfikacja i bezpieczeństwo
W celu zapewnienia odpowiedniego poziomu nadzoru regulacyjnego wprowadzono nowe wymagania certyfikacyjne obejmujące:
- Certyfikat Bezpieczeństwa MASS dla statku;
- Certyfikat MASS ROC dla centrum zdalnej eksploatacji/operacji.
Równocześnie kwestie ochrony (security) mają być realizowane poprzez odpowiednie stosowanie postanowień Kodeksu ISPS zarówno wobec jednostki pływającej, jak i centrum ROC. Znaczący nacisk położono także na ocenę ryzyka, odporność systemów cyfrowych oraz cyberbezpieczeństwo, które zostały uznane za podstawowe elementy bezpiecznej eksploatacji statków autonomicznych.
Przyjęcie nieobowiązkowego kodeksu rozpoczyna tzw. Experience-Building Phase (EBP) – fazę budowania doświadczeń. Jej celem będzie gromadzenie danych eksploatacyjnych, analiza funkcjonowania nowych przepisów oraz identyfikacja obszarów wymagających dalszych zmian. Grupa robocza ds. MASS ma zostać ponownie powołana podczas sesji MSC 112 w grudniu 2026 r., aby opracować zasady raportowania danych oraz stworzyć centralne repozytorium informacji dotyczących eksploatacji jednostek autonomicznych.
Dalsze kroki
Plan dalszego rozwoju regulacji przewiduje:
- grudzień 2026 r. – ponowne powołanie grupy roboczej MASS i przygotowanie ram dla fazy EBP;
- 2028 r. – rozpoczęcie prac nad obowiązkową wersją Kodeksu MASS, uwzględniającą wyniki fazy doświadczeń i przeglądów prowadzonych przez podkomitety IMO;
- do 1 lipca 2030 r. – planowane przyjęcie obowiązkowego Kodeksu MASS wraz z odpowiednimi zmianami do Konwencji SOLAS;
- 1 stycznia 2032 r. – przewidywane wejście w życie obowiązkowego Kodeksu MASS.
Podsumowanie
Przyjęcie pierwszego globalnego Kodeksu MASS oznacza początek nowej ery w światowej żegludze. Organizacja IMO stworzyła ramy umożliwiające bezpieczne wdrażanie statków autonomicznych i zdalnie sterowanych, jednocześnie zachowując fundamentalne znaczenie odpowiedzialności kapitana oraz wysokich standardów bezpieczeństwa. W najbliższych latach faza gromadzenia doświadczeń będzie kluczowa dla opracowania obowiązkowych regulacji, które od 2032 r. mają stać się integralnym elementem międzynarodowego prawa morskiego.
Źródło: